Smail Fakirullah Hazretleri

İsmail Fakirullah Türbesi, Siirt’in Tillo ilçesinde yer alır. Türbe, öğrencisi Erzurumlu İbrahim Hakkı tarafından 18. yüzyılda yaptırılmıştır. Kaynakta aktarılan anlatıya göre İbrahim Hakkı, hocası İsmail Fakirullah’ın vefatının ardından “Hocamın başucuna doğmayan güneşi neyleyim?” sözüyle ona duyduğu saygıyı ifade eder. Hocasının defnedildiği türbenin planının da İbrahim Hakkı’ya ait olduğu belirtilir.

Yapı, İbrahim Hakkı’nın 1780’de vefat etmesinin ardından şeyhinin türbesine defnedilmesiyle onun adıyla da anılır. Türbe çevresinde dağınık biçimde gelişen hazirede, başta yakınları olmak üzere müritlerin mezarları bulunur. Kaynak, buranın günümüzde de önemli bir ziyaret mahalli olduğunu ve her yıl çeşitli etkinliklere ev sahipliği yaptığını bildirir.

Işık Hadisesi ve mimari düzenek

Türbenin ayırt edici yönü, kule ve duvar kalıntısıyla ilişkilendirilen ışık mekanizmasıdır. İbrahim Hakkı, türbenin yanına sekiz köşeli ve on metre yüksekliğinde bir kule; türbenin yaklaşık üç kilometre doğusuna ise harçsız taşlardan, pencereli bir duvar yaptırmıştır. Halk arasında Kal’e-tül Üstad, yani Üstad Kalesi olarak bilinen bu duvar, düzenek içindeki ilk odaktır.

Işık Hadisesi ya da Güneş Hadisesi olarak anılan olay, gece ile gündüzün eşit olduğu 21 Mart ve 23 Eylül’de gerçekleşir. Vadiden yükselen güneşin duvara çarpmasıyla, yalnızca duvardaki pencereden geçen ışık önce türbe kulesinin penceresine ulaşır; ardından kırılarak türbe penceresinden İsmail Fakirullah’ın sandukasının başucuna düşer. Bu kurgu, türbeyi astronomik, mimari ve tasavvufi yönleri birlikte anılan bir eser hâline getirir.

Fakirullah ve İbrahim Hakkı’nın ortak mirası

İsmail Fakirullah’ın hayatına ilişkin bilgilerin, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Marifetname adlı eserine dayandığı belirtilir. Fakirullah, yörenin tanınmış mürşitleri arasında anılır; manevi hayata yönelişinin ardından çevresinde müritler toplanmıştır. İbrahim Hakkı ise dinî ilimlerin yanı sıra astronomi, tıp, anatomi, fizyoloji, aritmetik, geometri, felsefe ve psikolojiye ışık tutan Marifetname’nin yazarıdır. Türbe, bu hoca-öğrenci bağının mekânsal ve düşünsel izlerini bir arada taşır. İsmail Fakirullah Türbesi 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınmıştır.