Hasankeyf Orenyeri

Adı, konumu ve kültürel rolü

Hasankeyf’in eski adı olan Hısnıkeyfa, “kaya hisarı veya taş kale” anlamına gelir; yerleşim zamanla Hasankeyf adıyla anılmıştır. Diyarbakır ve Cizre şehirleri arasındaki önemli kara ve su yolu güzergâhında bulunması, burayı tarih boyunca hareketli bir geçiş alanına dönüştürmüştür. Kaynağa göre savaşların olmaması ve ticaret yollarının buradan geçmesi, Hasankeyf’in kültürel bir kavşak niteliği kazanmasında etkili olmuştur.

Roma döneminde İran sınırını denetim altında tutmak amacıyla burada bir kale inşa edilmiştir. Bu erken savunma işlevi, Hasankeyf’in sonraki yüzyıllarda da farklı siyasi güçlerin egemenliğinde taşıdığı stratejik önemi anlamak için belirleyici bir başlangıç noktası sunar.

Egemenlikler boyunca gelişen kent

Emeviler ve Abbasilerden sonra Artukoğullarının eline geçen Hasankeyf, Diyarbakır, Mardin ve Harput’ta da hüküm süren Artuklular döneminde en parlak çağını yaşamıştır. 1071 Malazgirt Savaşı’nın ardından bölge Selçukluların hâkimiyetine girmiş, 1232’de Eyyübiler tarafından ele geçirilmiştir. Eyyübilerden sonra Akkoyunluların egemenliğine giren kent, 15. yüzyıl başına kadar bu yönetim altında kalmıştır.

Hasankeyf, 1473’te Uzun Hasan ile Fatih Sultan Mehmet arasındaki Otlukbeli Savaşı’na da tanıklık etmiştir. Akkoyunlulardan sonra Safevilerin, 1515’te Yavuz Sultan Selim’in Doğu Seferi’yle birlikte ise Osmanlıların egemenliğine geçmiştir. Bu tarihsel katmanlar, kentteki yapı ve buluntuların çeşitliliğinde karşılık bulur.

Buluntular, taşınan yapılar ve müzeler

Hasankeyf Höyük, günümüzde Ilısu Baraj Gölü suları altında kalmıştır. Kurtarma kazılarında elde edilen önemli bulgu ve buluntulara dayanarak höyük, Anadolu’nun en eski ve önemli neolitik dönem yerleşme alanları arasında sayılmıştır. Kentte Demir Çağı ve Helenistik döneme ait bulguların yanı sıra Doğu Roma, Artuklu, Eyyubi, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine ait yapı ve yapı toplulukları ortaya çıkarılmıştır.

Zeynel Bey Türbesi ve Külliyesi, Artuklu Hamamı, İmam Abdullah Türbesi ve Zaviyesi, Eyyubi Kızlar Cami, Orta Kapı, Süleyman Han Cami ve Külliyesi ile Er-Rızk Cami ve Külliyesi, 2017-2019 yılları arasında Hasankeyf Yeni Kültürel Park Alanı’na taşınarak yerleştirilmiştir. Kazılarda ele geçen eserler ise Hasankeyf Müzesi ve Batman Müzesi’nde sergilenmektedir.