Hasankeyf Kalesi

Kaya kalesi olarak tanımlanan yapı

Yekpare taştan yapılmış Hasankeyf Kalesi, Dicle Nehri kıyısında, nehirden 200 metre yüksekte konumlanır. Türkiye Kültür Portalı’ndaki tanıma göre MS 363 yılında Bizanslılar tarafından yaptırılan kale, korunaklı yapısı ve ele geçirilmesinin zorluğuyla anılır. Yapının adı olan Hısnıkeyfa ise “kaya kalesi” anlamına gelir; bu ad, kalenin taş kütlesiyle kurduğu güçlü ilişkiyi de tarif eder.

Kalenin duvarlarında çok sayıda kitabe bulunur. Basamaklı merdivenler biçimindeki yollardan çıkılan yapı, savunma niteliğinin yanı sıra üzerinde biriken yazılı izlerle de dikkat çeker.

Egemenlikler ve yerleşim tarihi

Kaynak, Hasankeyf Kalesi’nin yaklaşık 300 yıllık Bizans hâkimiyeti sırasında bir Süryani piskoposluğunun merkezi olarak dini işlev üstlendiğini belirtir. Kale; Abbasiler, Mervaniler ve Hamdanilerin egemenlikleriyle anılır; 638 yılında Komutan İyaz Bin Ganem tarafından fethedilmiştir.

1071 Malazgirt Savaşı sonrasında Selçukluların Anadolu’ya girişiyle Artukoğulları Beyliği sınırları içinde kalan kale, bu dönemde imar edilmiş ve iskâna açılmıştır. 1101-1231 yılları arasında Artukoğullarına başkentlik yapması, yapının savunma işlevinin ötesinde idari bir merkez niteliği de taşıdığını gösterir. Eyyübi ve Akkoyunlu egemenliklerinin ardından kale, 1515 yılında Osmanlı Devleti sınırlarına girmiştir.

Dicle’ye inen iki takviye yolu

Hasankeyf Kalesi’nin dikkat çekici unsurlarından biri, kaleye su taşımak amacıyla Dicle Nehri’ne inen iki takviye yoludur. Bunlardan biri açık, diğeri gizli olarak düzenlenmiştir. Her biri 200 basamaklı olan merdivenli yolların halen sağlam durumda olduğu bilgisi, kalenin suya erişim ihtiyacına yönelik çözümünü görünür kılar. Duvar kitabeleri, basamaklı çıkışlar ve bu iki su yolu birlikte düşünüldüğünde, Hasankeyf Kalesi’nin yapı düzeni hem savunma hem de gündelik ihtiyaçlar bakımından çok katmanlı bir kurgu sunar.